W dobie rosnącej świadomości ekologicznej i społecznej odpowiedzialności biznesu, kwestie związane z ESG (Environmental, Social, Governance) stają się kluczowym elementem strategii przedsiębiorstw. Jednak wraz z tym trendem pojawiło się zjawisko greenwashingu – praktyki wprowadzającej w błąd co do rzeczywistego zaangażowania firmy w działania prośrodowiskowe i społeczne. Dla członków zarządu nieświadomość konsekwencji prawnych takich działań może okazać się kosztownym błędem.
Nierzetelne raportowanie ESG oraz świadome wprowadzanie w błąd interesariuszy co do rzeczywistych działań firmy w zakresie zrównoważonego rozwoju przestało być jedynie kwestią wizerunkową. W obliczu nowych regulacji unijnych oraz rosnącej świadomości prawnej inwestorów, odpowiedzialność karna członków zarządu za tego typu praktyki staje się realnym zagrożeniem. Warto przyjrzeć się, jakie konkretne konsekwencje mogą spotkać zarządzających, którzy decydują się na manipulowanie danymi ESG lub promowanie nieprawdziwych informacji o ekologicznym charakterze swoich produktów czy usług.
Czym dokładnie jest greenwashing w kontekście prawnym?
Greenwashing to praktyka marketingowa polegająca na tworzeniu fałszywego wizerunku firmy jako przyjaznej środowisku, podczas gdy w rzeczywistości jej działania mają negatywny wpływ na ekologię. Z prawnego punktu widzenia, greenwashing może być kwalifikowany jako czyn nieuczciwej konkurencji lub wprowadzanie konsumentów w błąd.
W świetle przepisów ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji oraz ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, przekazywanie nieprawdziwych informacji o ekologicznym charakterze produktów może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej. Jednak w przypadku działania umyślnego i na dużą skalę, może również skutkować odpowiedzialnością karną, szczególnie gdy wiąże się z osiągnięciem znacznych korzyści majątkowych lub wyrządzeniem istotnej szkody.
Warto zwrócić uwagę, iż w najnowszych regulacjach unijnych, takich jak Dyrektywa o sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD), przewidziano konkretne wymogi dotyczące raportowania niefinansowego, a ich naruszenie może prowadzić do sankcji karnych dla osób odpowiedzialnych.
Jakie przepisy prawa karnego mogą mieć zastosowanie przy nierzetelnym raportowaniu ESG?
Choć w polskim systemie prawnym nie ma jeszcze przepisów odnoszących się bezpośrednio do greenwashingu, członkowie zarządu mogą ponieść odpowiedzialność karną na podstawie istniejących regulacji. Przede wszystkim zastosowanie mogą znaleźć przepisy dotyczące oszustwa (art. 286 Kodeksu karnego), który przewiduje karę więzienia od 6 miesięcy do 8 lat za doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez wprowadzenie jej w błąd.
W kontekście raportowania ESG, istotne znaczenie mają również przepisy art. 296 Kodeksu karnego dotyczące nadużycia zaufania i wyrządzenia szkody majątkowej. Członek zarządu, który poprzez nierzetelne raportowanie ESG działa na szkodę spółki, może podlegać karze więzienia do lat 10, jeżeli wartość szkody jest znaczna.
Dodatkowo, w przypadku spółek publicznych, zastosowanie mogą znaleźć przepisy ustawy o obrocie instrumentami finansowymi oraz ustawy o ofercie publicznej, które przewidują sankcje za manipulację informacją i podawanie nieprawdziwych danych mogących mieć wpływ na decyzje inwestorów.
Odpowiedzialność zbiorowa czy indywidualna – kto faktycznie odpowiada za greenwashing w spółce?
W polskim systemie prawnym dominuje zasada indywidualnej odpowiedzialności karnej. Oznacza to, iż za greenwashing i nierzetelne raportowanie ESG odpowiadają konkretne osoby fizyczne, które podjęły decyzje lub wykonały czynności prowadzące do naruszenia prawa. W praktyce oznacza to, iż członkowie zarządu mogą ponosić osobistą odpowiedzialność karną za decyzje podejmowane w imieniu spółki.
Kluczowe znaczenie ma tutaj ustalenie, który z członków zarządu faktycznie odpowiadał za obszar ESG w spółce, kto zatwierdził nieprawdziwe informacje lub kto podjął decyzję o wprowadzającej w błąd kampanii marketingowej. Podział obowiązków w zarządzie oraz wewnętrzne procedury dotyczące weryfikacji informacji ESG mogą mieć istotne znaczenie dla ustalenia odpowiedzialności.
Warto również pamiętać, iż odpowiedzialność karna może dotyczyć nie tylko członków zarządu, ale również innych osób zaangażowanych w proces raportowania ESG, takich jak dyrektorzy odpowiedzialni za zrównoważony rozwój czy osoby odpowiedzialne za komunikację korporacyjną.
Jakie sankcje karne grożą za świadome wprowadzanie w błąd w raportowaniu ESG?
Sankcje karne za nierzetelne raportowanie ESG mogą być różnorodne, w zależności od kwalifikacji prawnej czynu. W przypadku oszustwa (art. 286 kk), kara może wynosić od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. jeżeli działanie miało na celu osiągnięcie znacznej korzyści majątkowej, kara może być jeszcze surowsza.
Za nadużycie zaufania i działanie na szkodę spółki (art. 296 kk), członek zarządu może zostać skazany na karę więzienia od 3 miesięcy do 5 lat, a jeżeli wyrządzona szkoda jest znaczna – choćby do 10 lat. Dodatkowo sąd może orzec zakaz zajmowania określonego stanowiska lub wykonywania określonego zawodu, co w przypadku członków zarządu może oznaczać faktyczne zakończenie kariery w organach korporacyjnych.
Odrębną kategorię sankcji stanowią kary finansowe, które mogą być nakładane przez organy regulacyjne, takie jak Komisja Nadzoru Finansowego w przypadku spółek publicznych. Ich wysokość może sięgać choćby kilku milionów złotych.
Czy dotychczas w Polsce zapadły wyroki karne za greenwashing?
Obecnie w Polsce brak jest głośnych przypadków skazania członków zarządu za greenwashing czy nierzetelne raportowanie ESG. Wynika to częściowo z faktu, iż świadomość prawna w tym zakresie jest wciąż w fazie rozwoju, a specyficzne regulacje dopiero są wprowadzane. Jednak należy spodziewać się, iż wraz z wejściem w życie nowych przepisów unijnych, takich jak CSRD czy dyrektywa o należytej staranności przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju, sytuacja ta ulegnie zmianie.
W krajach Europy Zachodniej oraz w Stanach Zjednoczonych odnotowano już pierwsze postępowania, w których członkowie zarządu ponosili konsekwencje prawne za wprowadzanie w błąd odnośnie działań prośrodowiskowych. Przykładem może być głośna sprawa Deutsche Bank i jego spółki zależnej DWS, gdzie prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie greenwashingu, a menedżer odpowiedzialny za ESG ustąpił ze stanowiska.
Jak uniknąć odpowiedzialności karnej przy raportowaniu ESG?
Podstawową metodą uniknięcia odpowiedzialności karnej jest zapewnienie rzetelności w raportowaniu ESG. Członkowie zarządu powinni wdrożyć odpowiednie procedury weryfikacji danych ESG oraz zapewnić transparentność procesu raportowania. najważniejsze znaczenie ma również adekwatna dokumentacja decyzji dotyczących strategii ESG.
Istotnym elementem jest też due diligence w obszarze ESG – regularna weryfikacja rzeczywistego stanu realizacji celów zrównoważonego rozwoju oraz zgodności komunikatów marketingowych z faktycznymi działaniami firmy. Członkowie zarządu powinni również zadbać o odpowiednie klauzule w umowach z dostawcami i podwykonawcami, które zobowiązują ich do przestrzegania standardów ESG.
W przypadku wątpliwości dotyczących schematy raportowania ESG, warto skonsultować się z ekspertami prawnymi specjalizującymi się w tej dziedzinie. Kancelaria Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni oferuje kompleksowe doradztwo w zakresie zgodności z wymogami ESG oraz ochrony członków zarządu przed potencjalną odpowiedzialnością karną związaną z greenwashingiem.
Jakie znaczenie mają procedury wewnętrzne dla ograniczenia ryzyka odpowiedzialności karnej?
Prawidłowo zaprojektowane procedury wewnętrzne mają fundamentalne znaczenie dla ograniczenia ryzyka odpowiedzialności karnej członków zarządu. Pierwszym krokiem powinno być jasne określenie ról i odpowiedzialności w procesie raportowania ESG, w tym wskazanie osób odpowiedzialnych za weryfikację danych.
Wdrożenie mechanizmów compliance dedykowanych obszarowi ESG, w tym regularne audyty wewnętrzne i zewnętrzne, znacząco zmniejsza ryzyko nieświadomego przekazywania nieprawdziwych informacji. Istotne jest również wprowadzenie systemu wczesnego ostrzegania, który pozwoli identyfikować potencjalne rozbieżności między deklaracjami a faktycznymi działaniami w obszarze zrównoważonego rozwoju.
Nie bez znaczenia pozostaje też regularne szkolenie pracowników zaangażowanych w raportowanie ESG oraz edukacja całego personelu w zakresie znaczenia rzetelnej komunikacji dotyczącej zrównoważonego rozwoju. Dobrą praktyką jest również powołanie komitetu ESG, który będzie nadzorował całość działań w tym obszarze.
W jaki sposób dyrektywa CSRD wpłynie na odpowiedzialność karną w kontekście ESG?
Dyrektywa o sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD) wprowadza bardziej rygorystyczne wymogi dotyczące raportowania niefinansowego, w tym obowiązek weryfikacji informacji ESG przez niezależnego audytora. Oznacza to, iż członkowie zarządu nie będą mogli zasłaniać się niewiedzą lub brakiem precyzyjnych wytycznych.
CSRD nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji za naruszenie przepisów dotyczących raportowania. Choć dyrektywa nie precyzuje, czy mają to być sankcje karne, można oczekiwać, iż w wielu krajach, w tym w Polsce, poważne naruszenia związane z celowym wprowadzaniem w błąd co do kwestii ESG będą podlegać odpowiedzialności karnej.
Co istotne, dyrektywa znacząco poszerza krąg podmiotów zobowiązanych do raportowania ESG, co oznacza, iż więcej członków zarządu będzie narażonych na potencjalną odpowiedzialność karną za nierzetelne informacje w tym zakresie.
Jakie dowody mogą być wykorzystane w postępowaniu karnym dotyczącym greenwashingu?
W postępowaniu karnym dotyczącym greenwashingu i nierzetelnego raportowania ESG, prokuratura może wykorzystać szereg dowodów. Przede wszystkim będą to oficjalne raporty ESG porównane z rzeczywistym stanem działań firmy w obszarze zrównoważonego rozwoju. Istotne znaczenie mają również materiały marketingowe, które mogą zawierać wprowadzające w błąd informacje.
Kluczowe mogą okazać się również wewnętrzne dokumenty spółki, takie jak protokoły z posiedzeń zarządu, korespondencja elektroniczna czy notatki ze spotkań, które mogą wskazywać na świadomość członków zarządu co do rzeczywistego stanu realizacji celów ESG. W erze cyfrowej ślad elektroniczny często staje się głównym dowodem w sprawach karnych dotyczących oszustw korporacyjnych.
Nie bez znaczenia pozostają również zeznania świadków, w tym byłych pracowników, którzy mogą posiadać wiedzę o faktycznych praktykach firmy niezgodnych z oficjalnymi deklaracjami. W sprawach o większej skali, organy ścigania mogą również korzystać z opinii biegłych specjalizujących się w ocenie wpływu przedsiębiorstw na środowisko.
Czy można się ubezpieczyć od odpowiedzialności karnej za greenwashing?
Odpowiedzialność karna ma charakter osobisty i co do zasady nie podlega ubezpieczeniu. Oznacza to, iż członek zarządu nie może zabezpieczyć się polisą przed ewentualną karą więzienia czy grzywną nałożoną w postępowaniu karnym za świadome wprowadzanie w błąd w raportowaniu ESG.
Można natomiast rozważyć ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej członków władz spółki (D&O), które może pokryć koszty obrony prawnej w postępowaniu karnym, a także ewentualne roszczenia cywilne wynikające z greenwashingu. Należy jednak pamiętać, iż polisy D&O zwykle wyłączają odpowiedzialność za działania umyślne, a greenwashing w wielu przypadkach może być kwalifikowany właśnie jako działanie umyślne.
Najbezpieczniejszym rozwiązaniem pozostaje więc rzetelność w raportowaniu ESG i unikanie praktyk mogących być uznane za greenwashing. W przypadku wątpliwości, warto skorzystać z profesjonalnego doradztwa prawnego, które może pomóc w identyfikacji i minimalizacji ryzyk prawnych.
Podsumowanie – jak członkowie zarządu powinni podchodzić do kwestii ESG?
W obliczu rosnących wymagań regulacyjnych i zwiększającej się świadomości społecznej, członkowie zarządu powinni traktować kwestie ESG z najwyższą starannością. Rzetelne raportowanie, oparte na weryfikowalnych danych i transparentnych metodologiach, to nie tylko wymóg prawny, ale również element budowania długoterminowej wartości firmy.
Kluczowe znaczenie ma integracja celów ESG z rzeczywistą strategią biznesową firmy oraz zapewnienie, iż deklaracje publiczne odzwierciedlają faktyczne działania. Członkowie zarządu powinni regularnie monitorować realizację strategii ESG i być gotowi do szybkiej reakcji w przypadku identyfikacji rozbieżności między deklaracjami a praktyką.
W przypadku wątpliwości co do schematy raportowania ESG czy zgodności działań marketingowych z rzeczywistym zaangażowaniem firmy w zrównoważony rozwój, warto skonsultować się z ekspertami. Kancelaria Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni oferuje kompleksowe wsparcie prawne w zakresie zgodności z wymogami ESG oraz minimalizacji ryzyka odpowiedzialności karnej członków zarządu.
Bibliografia:
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.)
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. 1993 nr 47 poz. 211 z późn. zm.)
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2464 z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD)
- Raport Komisji Europejskiej „Guidance on the interpretation and application of Directive 2005/29/EC of the European Parliament and of the Council concerning unfair business-to-consumer commercial practices in the internal market”, 2021
- Chłopecki A., Dyl M., „Prawo rynku kapitałowego”, Warszawa 2019
Autor: r.pr. Joanna Chmielińska, Partner, Szef Działu Prawa dla Biznesu
E-mail: [email protected]
tel.: +48 22 501 56 10
