Reforma praw ucznia w szkołach

Cel i ratio legis projektowanych zmian

Z uzasadnienia wynika, iż zasadniczym celem projektowanych rozwiązań jest zapewnienie realnej ochrony praw uczniowskich poprzez ich kodyfikację w jednym akcie prawnym oraz stworzenie wyspecjalizowanego systemu organów rzecznikowskich.

Projektodawca akcentuje, iż uczniowie, jako grupa szczególnie narażona na naruszenia praw, wymagają zwiększonej ochrony, a rozproszenie regulacji w różnych aktach prawnych utrudnia ich identyfikację i egzekwowanie.

Dodatkowo projekt należy interpretować jako próbę odpowiedzi na utrwalone problemy praktyczne funkcjonowania systemu oświaty, w tym:

Ustawowy katalog praw i wolności ucznia

Projekt wprowadza do ustawy z 14.12.2016 r. – Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1043; dalej: PrOśw) nowy rozdział 2a, zawierający katalog praw uczniowskich (art. 42a PrOśw).

Regulacja ta wyznacza ogólnokrajowy standard minimalny, który może być rozszerzany w statutach szkół, ale nie może być ograniczany. Wśród praw ucznia przewidziano m.in. prawo do poszanowania godności, równego traktowania, prywatności, bezpieczeństwa, informacji o procesie nauczania oraz udziału w życiu szkoły.

Istotnym elementem regulacji jest także wyraźne wyodrębnienie wolności uczniowskich (art. 42a ust. 3 PrOśw), obejmujących m.in. wolność od przemocy, dyskryminacji oraz wolność sumienia i wypowiedzi.

Ustawowy katalog obowiązków ucznia

Projekt wprowadza również zamknięty katalog obowiązków ucznia (art. 42b PrOśw), co stanowi odpowiedź na dotychczasowe wątpliwości dotyczące ich charakteru i zakresu.

Rozwiązanie to ma znaczenie konstytucyjne. Obowiązki ucznia jako ograniczenia jego praw muszą wynikać z ustawy. W tym kontekście projekt realizuje wymogi wynikające z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który przewiduje, iż ograniczenia praw i wolności mogą być ustanawiane wyłącznie w ustawie i tylko w zakresie niezbędnym.

Dotychczasowa praktyka powierzania określenia obowiązków ucznia statutom szkół mogła prowadzić do sytuacji, w których zakres tych obowiązków był zróżnicowany, a niekiedy także nadmierny lub nieproporcjonalny. Przeniesienie ich z poziomu statutów na poziom ustawowy eliminuje ryzyko niejednolitych i potencjalnie niezgodnych z prawem regulacji szkolnych.

Jednocześnie katalog obowiązków został powiązany z zasadami współżycia społecznego oraz bezpieczeństwa w szkole, co wskazuje na jego funkcję wychowawczą i porządkową.

Ustawowy katalog kar i procedura odpowiedzialności ucznia

Projekt po raz pierwszy wprowadza na poziomie ustawowym zamknięty katalog kar dla uczniów oraz szczegółową procedurę ich wymierzania (art. 42c PrOśw).

Wśród kar przewidziano m.in. upomnienie pisemne, naganę, przeniesienie do innej szkoły oraz skreślenie z listy uczniów.

Kluczowe znaczenie ma uregulowanie gwarancji proceduralnych, takich jak:

Rozwiązania te wskazują na wyraźne zbliżenie modelu odpowiedzialności ucznia do standardów adekwatnych dla postępowań administracyjnych oraz quasi-dyscyplinarnych.

W praktyce oznacza to, iż szkoły będą zobowiązane do stosowania bardziej sformalizowanych procedur, co może zwiększyć bezpieczeństwo prawne uczniów, ale jednocześnie wydłużyć proces podejmowania decyzji oraz zwiększyć obciążenia organizacyjne po stronie placówek.

System rzeczników praw uczniowskich

Jedną z najważniejszych zmian jest utworzenie systemu organów ochrony praw uczniowskich, na czele z Krajowym Rzecznikiem Praw Uczniowskich (art. 42d PrOśw).

System ten ma charakter wielopoziomowy i obejmuje:

Tak ukształtowana struktura ma zapewnić dostępność organów ochrony praw uczniowskich na różnych poziomach oraz umożliwić stopniowanie interwencji: od poziomu szkoły po poziom centralny.

Krajowy Rzecznik uzyska szerokie kompetencje, w tym możliwość prowadzenia postępowań wyjaśniających, żądania informacji oraz inicjowania zmian legislacyjnych.

Z uzasadnienia wynika, iż celem tego rozwiązania jest stworzenie wyspecjalizowanego systemu ochrony praw uczniowskich, bardziej dostępnego i efektywnego niż dotychczasowe mechanizmy oparte na działalności Rzecznika Praw Obywatelskich czy Rzecznika Praw Dziecka.

Obowiązkowe rady szkół

Projekt przewiduje również wprowadzenie obowiązku powoływania rad szkół od 1.9.2028 r., z równą reprezentacją uczniów, rodziców i nauczycieli.

Rozwiązanie to może prowadzić do wzmocnienia mechanizmów współzarządzania szkołą oraz zwiększenia wpływu uczniów i rodziców na funkcjonowanie placówek. Jednocześnie może ono rodzić wyzwania organizacyjne, szczególnie w mniejszych szkołach, gdzie powołanie i funkcjonowanie rady może być bardziej skomplikowane.

Rozwiązanie to ma na celu zwiększenie partycypacji społeczności szkolnej oraz wzmocnienie dialogu między jej członkami. Jednocześnie stanowi odejście od dotychczasowego fakultatywnego charakteru tego organu.

Charakter i znaczenie zmian

W konsekwencji projektowane zmiany mogą prowadzić do istotnego zwiększenia formalizacji relacji w szkole oraz ograniczenia autonomii szkół w kształtowaniu wewnętrznych regulacji.

Z jednej strony zwiększa to poziom ochrony ucznia i przewidywalność stosowania prawa, z drugiej zaś może ograniczać elastyczność szkół w reagowaniu na lokalne potrzeby i specyfikę środowiska edukacyjnego.

W dłuższej perspektywie projekt może przyczynić się do profesjonalizacji zarządzania szkołami oraz zwiększenia znaczenia prawa w codziennym funkcjonowaniu systemu oświaty, co wpisuje się w szerszy trend „jurydyzacji” relacji społecznych w sektorze publicznym.

Z perspektywy praktycznej oznacza to konieczność dostosowania statutów szkół do nowych przepisów, a także zmianę sposobu działania organów szkoły. Jednocześnie wprowadzenie jednolitych standardów może przyczynić się do ograniczenia sporów oraz zwiększenia przewidywalności stosowania prawa w systemie oświaty.

Etap legislacyjny

I. czytanie projektu ustawy odbyło się 28.4.2026 r. Podczas debaty większość klubów parlamentarnych opowiedziała się za dalszymi pracami nad projektem, natomiast klub PiS zgłosił wniosek o jego odrzucenie w I. czytaniu. Wniosek został odrzucony.