4 dni temu
Rzeczniczka Praw Dziecka odniosła sukces w dwóch postępowaniach przed Naczelnym Sądem Administracyjnym dotyczących prawa do świadczeń „Dobry Start” oraz świadczenia wychowawczego na dziecko pozostające pod pieczą babci. W obu sprawach NSA podzielił argumentację RPD i uchylił wcześniejsze rozstrzygnięcia WSA i ZUS.
Odmowa świadczeń
W 2023 r. do Biura RPD zwróciła się babcia dziecka, której sąd rodzinny powierzył bieżącą pieczę. Kobieta wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie dwóch świadczeń przysługujących na dziecko: świadczenia wychowawczego oraz świadczenia z programu „Dobry Start”.
ZUS odmówił przyznania obu świadczeń wskazując, iż babcia nie posiada prawa do ich uzyskania, gdyż zgodnie z postanowieniem sądu sprawuje jedynie pieczę bieżącą nad dzieckiem. Nie jest więc jego opiekunem prawnym ani opiekunem faktycznym w rozumieniu obowiązujących przepisów ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 30 maja 2018 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu „Dobry Start”.
Kobieta zaskarżyła decyzję do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który utrzymał ją w mocy.
Udział RPD w postępowaniach przed WSA
Obie sprawy trafiły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. RPD przystąpił do postępowań, osobno w sprawie świadczenia „Dobry Start” oraz świadczenia wychowawczego.
RPD nie zgodził się ze stanowiskiem organów administracji i wskazał, iż przy interpretacji przepisów należy kierować się przede wszystkim dobrem dziecka. Podkreślił, iż jest to podstawowa zasada zarówno prawa krajowego (Konstytucji RPD), jak i międzynarodowego (Konwencji o prawach dziecka), a przepisy powinny być interpretowane w sposób zapewniający dziecku odpowiednie warunki socjalne i ochronę jego interesów.
W ocenie RPD organy administracji zastosowały wyłącznie wykładnię literalną przepisów, pomijając ich cel oraz konstytucyjne standardy ochrony praw dziecka. Tymczasem zarówno świadczenie „Dobry Start”, jak i wychowawcze mają na celu wsparcie finansowe osób, które faktycznie ponoszą koszty utrzymania i wychowania dziecka.
RPD podkreślił, iż babcia – na podstawie postanowienia sądu rodzinnego – sprawuje nad wnuczką pełną, codzienną opiekę, ponosi koszty jej utrzymania i podejmuje decyzje dotyczące leczenia, edukacji oraz reprezentowania dziecka. W praktyce wykonuje więc obowiązki analogiczne do tych, które ciążą na rodzicach sprawujących władzę rodzicielską.
Wyroki WSA
10 października 2023 r. WSA oddalił obie skargi. W uzasadnieniach wskazał, iż obowiązujące przepisy wprost określają katalog osób uprawnionych do świadczeń i babcia dziecka nie mieści się w tym katalogu. Sąd przyjął, iż skarżąca nie jest opiekunem prawnym dziecka tj. opiekunem faktycznym w rozumieniu ustawy, ponieważ nie wystąpiła do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka (co jest elementem definicji opiekuna faktycznego). WSA uznał, iż piecza bieżąca nie została wskazana w przepisach jako podstawa do świadczeń.
Kasacja do NSA
6 grudnia 2023 r. RPD wniósł do NSA skargi kasacyjne z wnioskami o uchylenie zaskarżonych wyroków w całości oraz uchylenie zaskarżonych decyzji ZUS. RPD zarzucił sądowi pierwszej instancji, iż ograniczył się do literalnej interpretacji przepisów, pomijając ich wykładnię celowościową i systemową oraz konstytucyjny obowiązek ochrony praw dziecka.
Wygrana RPD
Argumenty RPD podzielił Naczelny Sąd Administracyjny. 11 lutego 2026 r. NSA po rozpoznaniu skargi kasacyjnej w sprawie świadczenia „Dobry Start” uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego oraz decyzję organu administracji.
Z kolei 27 lutego 2026 r. NSA wydał analogiczne rozstrzygnięcie w sprawie świadczenia wychowawczego – również uchylając zarówno wyrok WSA, jak i decyzję Prezesa ZUS.
Oba orzeczenia są prawomocne.